Chłopcy szczepieni trzykrotnie rzadziej niż dziewczynki - Eksperci alarmują!

Tylko co piąte dziecko w Polsce skorzystało z bezpłatnego programu szczepień przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV). Eksperci na łamach Medonetu alarmują, że przy tym tempie cel wyznaczony w Narodowej Strategii Onkologicznej pozostaje poza zasięgiem, a chłopcy są szczepieni nawet trzykrotnie rzadziej niż dziewczynki. 

Program funkcjonuje w Polsce od trzech lat. W tym czasie lekarze podali ponad 1,2 mln dawek, jednak wyszczepialność utrzymuje się na poziomie 17-18 proc. Tymczasem Narodowa Strategia Onkologiczna zakłada osiągnięcie pułapu 60 proc. do 2028 r. Szczepionka, według lekarzy, chroni przed zakażeniem w ponad 90 proc. przypadków i jest dostępna bezpłatnie w szkołach, aptekach oraz przychodniach. 

Wirus brodawczaka ludzkiego odpowiada za ok. 5 proc. wszystkich nowotworów na świecie. W Polsce lekarze diagnozują każdego roku od 3 do nawet 5-6 tys. przypadków raka szyjki macicy, a 2 tys. kobiet umiera z tego powodu. Do statystyk dochodzą nowotwory głowy i szyi - migdałków, nasady języka, jamy ustnej oraz gardła - które coraz częściej dotykają mężczyzn i osób młodych. 

Rak migdałka mimo pracy w farmacji 

Robert Kurzydło od 12 lat pracuje w branży farmaceutycznej i utrzymuje bliski kontakt z lekarzami różnych specjalizacji. Mimo to zachorował na raka migdałka podniebiennego wywołanego wirusem HPV. Leczenie obejmowało intensywną chemioterapię i radioterapię w Narodowym Instytucie Onkologii w Warszawie. 

- Przez całe swoje życie nikt nigdzie nigdy nie wspominał o wirusie HPV i o tym, że on może dotyczyć mężczyzn i że może powodować nowotwory — mówi Kurzydło. Pacjent dwukrotnie trafił karetką do szpitala z powodu powikłań po terapii. Całkowita utrata łaknienia i niemożność przyjmowania płynów postawiły go na granicy życia. 

- Byłem dwa razy bliski śmierci i to nie z powodu nowotworu, tylko z powodu powikłań po chemioterapii - relacjonuje. Jednym z trwałych skutków ubocznych pozostaje utrata śliny, której nie da się leczyć farmakologicznie. Kilka miesięcy spędził na oddziale nowotworów głowy i szyi, gdzie - jak zaznacza - większość pacjentów stanowili mężczyźni w wieku od 28 lat wzwyż. 

- Gdybym wiedział i gdybym był zaszczepiony, to dzisiaj bym tutaj z państwem nie siedział - podkreśla Kurzydło. 

Młodzi pacjenci z HPV u laryngologa 

Dr Piotr Nogal, laryngolog, obserwuje rosnącą liczbę pacjentów ze zmianami nowotworowymi gardła środkowego - migdałków i nasady języka - wywołanymi przez HPV. Coraz częściej są to osoby młode, odbiegające od typowego obrazu pacjenta onkologicznego. Specjalista zwraca uwagę, że konsekwencje leczenia w tej okolicy są szczególnie dotkliwe. 

- Wszystkie interwencje w zakresie głowy i szyi to zabiegi dość okaleczające. O ile bliznę na brzuchu da się zakryć, tak innych zmian w zakresie głowy i szyi już nie ukryjemy - mówi Nogal. Skutki leczenia wpływają na funkcjonowanie pacjentów długo po jego zakończeniu. 

Dysproporcja płci w programie szczepień 

Różnica w wyszczepialności między dziewczętami a chłopcami to jeden z największych problemów programu. Główny Inspektor Sanitarny dr Paweł Grzesiowski wskazuje, że w województwie pomorskim - uznawanym za modelowe - szczepienia objęły blisko 50 proc. dziewcząt z kluczowego rocznika i tylko 34 proc. chłopców. W innych regionach dysproporcja sięga nawet trzykrotności. 

- To pokazuje, że wciąż świadomość tego, że chłopcy i mężczyźni chorują na nowotwory HPV pochodne, jeszcze się tak mocno nie ugruntowała - mówi szef GIS. Tłumaczy, że jest to po części zaległość historyczna - program startował od dziewcząt, a wiedza o nowotworach HPV-pochodnych u mężczyzn upowszechniała się z opóźnieniem. 

- Mówię to jako matka syna - szczepmy synów, biorąc pod uwagę drogę transmisji wirusa. Szczepmy synów, aby uchronić córki - dodaje wiceminister zdrowia Katarzyna Kęcka. 

22 proc. wyszczepialności w programie HPV 

Według danych z 6 maja zaszczepiono 666 185 osób z roczników 2010-2016, co stanowi ponad 22 proc. populacji w programie. Eksperci z Forum Przeciwdziałania HPV w najnowszym raporcie wskazują, że przy obecnym tempie i obowiązujących granicach wiekowych osiągnięcie pułapu 60 proc. do 2028 r. jest niemożliwe. Główna rekomendacja zakłada rozszerzenie programu do 18., a nawet 19. roku życia. Modelowanie pokazuje, że taka zmiana pozwoliłaby osiągnąć 62 proc. 

Igor Grzesiak podkreśla, że szkoła sprawdziła się jako kanał dystrybucji szczepień. Program szkolny objął już ponad 5 tys. placówek i dotarł do 125 tys. rodziców w roku szkolnym 2024-2025. Granica wieku w programie kończy się tam, gdzie zaczyna się samodzielność decyzyjna młodego człowieka. 

- Wiemy też, że szczepienie do 18. roku życia to nie jest decyzja dziecka, tylko to jest decyzja rodziców - mówi Grzesiak. 

Redefinicja celów według GIS 

Grzesiowski zwraca uwagę na potrzebę redefinicji celów programu po trzech latach jego funkcjonowania. Priorytetem ma stać się wyrównywanie różnic regionalnych oraz tych między chłopcami i dziewczynkami. 

- Musimy innych argumentów używać pod kątem mężczyzn i chłopców, innych pod kątem dziewcząt. Podobnie jak musimy inaczej kreować promocję szczepień w tych województwach, gdzie z trudem przebijamy się z tą ideą profilaktyki - mówi szef GIS. 

Wzorce z Australii i Skandynawii 

Prof. Iwona Paradowska-Stankiewicz, konsultant krajowy w dziedzinie epidemiologii i pracownik Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH PIB, wskazuje na doświadczenia krajów o wysokiej wyszczepialności - Australii i państw skandynawskich. Tam poziom zaszczepienia przekracza 60 proc., a lekarze z tych krajów przyjeżdżają do Polski, by zobaczyć raka szyjki macicy, którego w ich populacjach praktycznie nie ma. 

- Jest o co walczyć i jest o co kruszyć kopię, by jak najwięcej osób skorzystało z tej profilaktyki - mówi Paradowska-Stankiewicz. Ekspertka dodaje, że szczepionka pozostaje skuteczna również po 18. roku życia. Europejskie i światowe rekomendacje obejmują grupę do 25.-26. roku życia, a dostępne dane wskazują, że nawet kobiety po pięćdziesiątce mogą odnieść korzyść ze szczepienia. 

Miliardowe koszty leczenia HPV 

- Ostatnie wyliczenia mówią, że koszty leczenia nowotworów HPV pochodnych idą w miliardy. Mówię to z pełną odpowiedzialnością, bo mówimy o kosztach bezpośrednich i pośrednich - zaznacza Grzesiowski. Szacuje, że rocznie ok. 1500, a być może więcej osób umiera na nowotwory wywołane wirusem HPV. Liczba ta nie obejmuje wyłącznie nowotworów kobiecych. 

Edukacja zdrowotna a świadomość HPV 

Od 1 września 2026 r. edukacja zdrowotna staje się obowiązkowym przedmiotem w polskich szkołach. Ma ona budować wśród uczniów świadomość zagrożeń zdrowotnych, w tym ryzyka związanego z HPV, i bezpośrednio przekładać się na decyzje rodzin o szczepieniach. Wiceminister edukacji Paulina Piechna-Więckiewicz tłumaczy, że obowiązkowość oznacza przede wszystkim oceny, wzmożony nadzór merytoryczny kuratorów oraz szerszy zakres instrumentów kontrolnych - a nie jedynie przymus uczestnictwa w zajęciach. 

- Tam, gdzie dyrektor i nauczyciele rzeczywiście zaangażowali się w program szczepień i prowadzili zebrania z rodzicami, tam mamy po prostu bardzo dobre wyniki. Są szkoły, gdzie roczniki miały 99, a nawet 100 procent wyszczepialności - mówi wiceminister. 

Wątpliwości Kurzydły wobec edukacji 

Wracając do historii pacjenta z oddziału nowotworów głowy i szyi - Kurzydło nie podziela przekonania, że formalna zmiana w szkołach automatycznie przełoży się na jakość. Jego córka uczęszcza na lekcje edukacji zdrowotnej, które ocenia jako mało efektywne. - Sama obowiązkowość nie załatwi jakości tych lekcji. Nauczyciel musi być przygotowany, wyedukowany, musi wiedzieć, co ma powiedzieć i jak realizować program - apeluje pacjent. 

Gra Immune Patrol od WHO 

Piechna-Więckiewicz informuje, że pierwsi absolwenci bezpłatnych studiów podyplomowych dla nauczycieli edukacji zdrowotnej kończą naukę w czerwcu. Równolegle Ośrodek Rozwoju Edukacji prowadzi szkolenia kaskadowe. W fazie pilotażu znajduje się także gra edukacyjna Immune Patrol, którą Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) przygotowała we współpracy z resortem dla dzieci w wieku 10-12 lat. Jeśli ewaluacja wypadnie pozytywnie, materiał trafi na lekcje edukacji zdrowotnej w nowym roku szkolnym. 

Dezinformacja barierą dla GIS 

Grzesiowski cytowany przez Medonet wskazuje, że największym wyzwaniem systemowym pozostaje dotarcie do rodziców, którzy świadomie odrzucili ofertę bezpłatnego szczepienia. - Jak dotrzeć do ich umysłów, kiedy są w jakimś sensie zablokowane dla myślenia racjonalnego, opartego o dowody naukowe? To są osoby, które wymagają zaopatrzenia bardziej psychologicznego niż czystej edukacji - mówi szef GIS. 

Wiceminister zdrowia Kęcka twierdzi, że skala dezinformacji osiąga poziom, na którym kończą się argumenty merytoryczne, a dyskusja przesuwa się na poziom emocji lub przerzucania odpowiedzialności na konkretne grupy etniczne. Oboje wskazują na przekonania światopoglądowe jako barierę, której nie pokonuje statystyka ani apel lekarza. 

Grzesiak z Fundacji Offschool przytacza spostrzeżenie ze spotkań z młodzieżą liceów. 17-latkowie, którzy mają wiedzę o szczepieniu, deklarują, że gdyby mogli decydować samodzielnie, przekonaliby rodziców do podjęcia decyzji. 

W Ministerstwie Zdrowia trwają prace regulacyjne, które mają umożliwić położnym pobieranie testów HPV-HR w warunkach domowych. Rozwiązanie obejmie kobiety z niepełnosprawnością ruchową lub intelektualną, które nie mogą samodzielnie dotrzeć do poradni. 

Więcej w Medonecie: https://pro.medonet.pl/zarzadzanie,darmowe-szczepienia-przeciw-hpv-w-polsce--rak-szyjki-macicy-wciaz-zabija,artykul,20125965.html